|
|
Öryggi við notkun dráttarvéla
Höfundur: Grétar Einarsson. Rannsóknastofnun landbúnaðarins, bútæknideild, Hvanneyri
YFIRLIT
Fjallað er í stuttu máli um framvindu vélvæðingar í landbúnaði á síðustu öld og hvernig þróun laga og reglugerða er snerta öryggi hafa fylgt í kjölfarið. Þá er umfjöllun varðandi almenn ákvæði við notkun vélanna og gerðarviðurkenningar. Í framhaldi af því um útfærslu á tæknilegum búnaði, bæði með hliðsjón af innlendri löggjöf og tilskipunum frá EES og EBE. Einnig eru reifuð mál er snerta ökuréttindi, eftirvagna og hlífabúnað. Í ályktunum kemur fram að ákvæði varðandi notkun dráttarvéla í landbúnaði eru afar óaðgengileg fyrir hinn almenna notenda tækjanna og brýn þörf sé á að endurskoða þær og færa í aðgengilega framsetningu.
INNGANGUR
Fyrstu nothæfu dráttarvélarnar komu fram á sjónarsviðið á síðasta áratug 19. aldar í Bandaríkjunum, föðurlandi dráttarvélanna. Á Norðurlöndunum ná þær nokkurri fótfestu á fyrstu tveimur áratugum síðustu aldar. Fyrsta dráttarvélin var reynd hér á landi árið 1918 á Akranesi. Sá atburður þykir hafa markað nokkur þáttaskil í íslenskum landbúnaði hvað varðar verktækni við bústörf. Síðan hefur þróunin verið nokkuð stöðug þó framan af öldinni væri hún fremur hægfara. Eftir seinni stríðsárin með tilkomu heimilisdráttarvélanna verður stórkostleg aukning. Þannig voru 230 dráttarvélar í notkun í landbúnaði árið 1945, en í lok árs 1949 voru þær 1269 af 25 mismunandi gerðum. Um síðustu áramót voru 11.109 dráttarvélar á skrá. Frá því um miðja síðustu öld stækka dráttarvélar til landbúnaðarnota jafnt og þétt hvað varðar aflgetu. Má í grófum dráttum segja að aukning í aflgetu svari til um einu hestafli á ári.
Ástæða þess að þessi þróun er reifuð hér í upphafi er að erfitt hefur reynst hinum almenna notenda að skynja hvaða umgengis- og öryggiskröfur eru gerðar við notkun vélanna á hverjum tíma. Árið 1964 kom út "Reglugerð um gerð og búnað ökutækja o.fl.". Þar er að finna sérstakar greinar um dráttarvélar og tengibúnað. Síðan hafa oft komið breytingar við þá reglugerð, nú síðast í nóvember 2000. Þá hafa reglugerðir um ökuréttindi fyrir dráttarvélar verið mjög óljósar í hugum almennra notenda og jafnvel óljóst hvernig dráttarvélar eru skilgreindar sem vinnutæki í búrekstri. Einnig er þess að geta að frá því að EES samningurinn tók gildi hér á landi hafa þær reglugerðir er snerta dráttarvélar fengið mjög litla kynningu. Í EES löndunum hafa víðast verið teknar upp sömu reglur og gilda í EBE löndunum. Þar virðist í fljótu bragði að finna um 68 tilskipanir, ákvarðanir og reglugerðir sem tengjast notkun dráttarvéla. Í eftirfarandi pistli er gerð tilraun til að gefa nokkurt yfirlit um hvaða reglur gilda við notkun vélanna. Allar hafa þær það að markmiði að stuðla að auknu öryggi við notkun tækjanna, gera vélarnar að hagkvæmari vinnutæki og betri vinnustað.
ALMENN ÁKVÆÐI
Samkvæmt áðurnefndri reglugerð er dráttarvél skilgreind sem ökutæki. Öll almenn ákvæði taka því til dráttarvéla eftir því sem við á og ekki eru skilgreind nánar annars staðar. Þar er m.a. kveðið á um að "Dráttarvél. Vélknúið ökutæki sem aðallega er hannað til að draga annað ökutæki og draga eða ýta, flytja og knýja vinnutæki á hjólum og/eða beltum og eigi hannað til hraðari aksturs en 40 km/klst". Í annarri grein er kveðið á um að ökutæki skuli haldið í því ástandi að nota megi það án þess að af því leiðir hætta eða óþægindi. Ennfremur er kveðið á um að allur stjórn- og merkjabúnaður skuli þannig komið fyrir að ökumaður þurfi ekki að beina athygli frá akbraut. Ef breyta á ökutæki frá því sem gerðarviðurkenning segir til um skal eigandi sækja um breytingar til skráningastofu.
GERÐARVIÐURKENNING
Til að skrá megi ökutæki þurfa þau að standast tæknilega skoðun, svonefnda gerðarviðurkenningu. Framleiðandi eða innflytjandi er ábyrgur fyrir að slík skoðun fari fram. Hún tekur til allra raðsmíðaðra ökutækja. Þegar um er að ræða almenna viðurkenningu er hún nefnd gerðarviðurkenning og er þá átt við íslenska þjóðarviðurkenningu, nema annað sé tekið fram. Heildarviðurkenning er byggð á EBE tilskipunum sem gildir í öllum EES ríkjunum. Enn-fremur er unnt að veita einstökum "kerfum" á ökutækjum gerðarviðurkenningu, t.d. hemlabúnaði, ljóskerjum og dráttarbeislum samkvæmt EBE tilskipunum. Með umsókn um gerðarviðurkenningu þarf hlutaðeigandi að leggja fram margvísleg gögn er taka til byggingu tækisins, tæknilegs búnaðar, ýmissa stærðar- og þyngdarhlutfalla. Varðandi áletranir og merki eru ýmis ákvæði, t.d. að varanlega skal skrá á vélina verksmiðjunúmer, en það getur síðar meir reynst eigandanum mikils virði.
ÁKVÆÐI UM TÆKNILEGAN BÚNAÐ
· Stýrisbúnaður. Flestar nýrri gerðir dráttarvéla eru með aflstýribúnað (vökvastýri), en með því er átt við að hjálparafl frá mótor kemur til að auðvelda stjórnun. Stýri á dráttarvélum má bæði verka á fram- eða afturás og einnig á báða í einu. Ekki má hafa loft- eða rafmagnstengingu milli stýris og stýrðra hjóla. Útfærsla búnaðarins skal uppfylla ákvæði í tilskipun EBE, svo og fyrirkomulag þyngdaklossa.
· Hemlabúnaður. Hemlakerfi gegnir því hlutverki að hægja á ökutæki eða stöðva það og halda því í kyrrstöðu. Kerfið skiptist í stjórntæki, yfirfærslubúnað og hemlabúnað hjóla. Margvísleg ákvæði eru til staðar varðandi tæknilega útfærslu og efnisval. Hvað snertir dráttarvélar eru sérákvæði um að aksturhemill skuli virka á bæði hjól, a.m.k. á einum ási, og þar sem sérástig er fyrir hvort hjól skal vera unnt að tengja þá saman. Hemlunargeta á að vera hið minnsta 3 m/s2. Ásetningstími aksturshemils má ekki vera meiri en 0,5 s. Stöðuhemill má vera læsibúnaður á aflás og skal geta haldið vélinni kyrri í allt að 12% halla. Áskilin hemlageta skal nást við 70 daN (um 70 kg) fetilkraft, en með handvirkum hemli við 60 daN átakskraft. Ef stjórnbúnaður hemlunar er tengdur dráttarvél með hemlunarlögnum þurfa þær að uppfylla tiltekna tilskipun.
· Ljósker og glitaugu. Á ökutæki má einungis nota ljósker af viðurkenndri gerð. Ítarleg ákvæði eru um gerð og staðsetningu þeirra. Þau helstu eru að framvísandi glitaugu skulu vera hvít, hliðaraugu gul og afturvísandi rauð. Á dráttarvélum er áskilið að hafa aðalljósker, há og lág, hættuljósker, númeraljósker og stefnuljós. Einnig stöðuljós, tvö framvísandi og tvö afturvísandi. Þá er einnig áskilið að vera með tvö afturvísandi glitaugu í að a.m.k. 150 cm hæð yfir akbraut. Ýmis önnur ljósker eru leyfð ef þau uppfylla viðkomandi reglugerðarákvæði. Rétt er að benda á að nota má varúðarljós (gult blikkandi) á dráttarvélar. Þau eru m.a. ætluð þegar unnið er við flutninga sem geta verið til hættu fyrir umferð.
· Aðbúnaður ökumanns og farþega. Á ökutækinu er svæði sem ökumanni er einum ætlað. Innan þess er stýrishjól og önnur stjórntæki, mælar og annar búnaður sem nauðsynlegur er við akstur. Sætin skulu vera traust og vel fest. Á þeim mega ekki vera hvassar brúnir eða útstæðir hlutir. Dráttarvél má því aðeins vera búin farþegasæti að það sé innan við öryggishús, ekki hætta á að farþegi torveldi notkun stjórntækja og hann geti haldið sér föstum í akstri. Gerð ökumannshús og farþegasætis, ásamt fyrirkomulagi stjórnbúnaðar og merkingar, skal uppfylla EBE tilskipanir. Einnig eru sérákvæði varðandi hljóðstyrk bæði í og fyrir utan ökumannshús.
· Burðarvirki dráttarvélar. Framanvert á dráttarvél skal vera dráttarbúnaður með gegnumgangandi bolta. Tengibúnaður (beisli) fyrir eftirvagn skal vera þannig byggður að hann dragi sem mest úr að vélin velti aftur fyrir sig og vera í samræmi við tilskipanir. Dráttarvélin skal búin veltigrind eða húsi af viðurkenndri gerð. Hurðir skulu að jafn-aði vera á báðum hliðum dráttarvélahúss. Ef hurð verður aðeins komið við á annarri hlið hússins skal auk hennar vera útgönguleið aftur úr húsi eða í gegnum ljóra á þaki. Sérstök ákvæði gilda ef komið er fyrir flutningapalli á dráttarvél.
ÖKURÉTTINDI
Í almennum ákvæðum um ökuskírteini (11. ágúst 1997) segir að engin megi stjórna vélknúnu ökutæki nema hann hafi gilt ökuskírteini. Í reglugerð eru þó undanþágur frá almennu ákvæðunum. Ökuréttindaflokkar eru fimm, þ.e. A, B, C, D og E. Undirflokkar eru nokkrir þar á meðal flokkur T sem veitir réttindi til aksturs dráttarvéla. Ökuskírteini í flokki B veitir m.a. réttindi til að stjórna fólksbifreið með leyfða heildarþyngd allt að 3500 kg og ennfremur til að stjórna dráttarvél án þess að tilgreind séu nokkur önnur skilyrði. Rétt er að taka fram í þessu sambandi að dráttarvélar og vinnuvélar eru ekki í sama flokki. Sérstök ákvæði gilda varðandi stjórn á vinnuvélum. Í reglugerð um undanþáguákvæði (14. gr.) sem kveða á um að "Ekki þurfi ökuskírteini til að stjórna dráttarvél við landbúnaðarstörf utan alfaravega enda sé ökumaður fullra 13 ára". Varðandi aldursskilyrði má ekki veita ökuskírteini fyrir flokk A nema viðkomandi sé fullra 17 ára og fyrir flokk T þeim sem eru fullra 16 ára. Athygli vekur að í fyrri ákvæðum (nr 153, 1986) er krafist vinnuvélaréttinda til að stjórna dráttarvélum með tækjabúnaði sem eru lánaðar eða leigðar til vinnu (sbr. 8. gr). Þó voru undanþáguákvæði varðandi vélar sem voru afhentar fyrir tiltekinn tíma. Eftirtektarvert er að í núgildandi ákvæðum eru efri stærðarmörk dráttarvéla ekki skilgreind hvað snertir afl eða þyngd, en tekið er fram að hámarkstærð vélanna megi vera: lengd 12 m, breidd 2,5 m og hæð 4,0 m.
EFTIRVAGNAR OG TENGITÆKI
Almenn ákvæði kveða á um að eftirvagnar (t.d. kerrur, vagnar) eru skráningarskyld ef heildarþyngd er yfir 750 kg. Undaþegnir kröfum eru vagnar sem nær eingöngu eru notaðir við dráttarvélar utan opinberra vega. Ítarleg ákvæði eru varðandi ljósabúnað á skráningaskyldum eftirvögnum. Varðandi hámarksþyngd er almenna reglan sú að heildarþyngd tengitækis og eftirvagns má ekki vera meiri en helmingur af eiginþyngd dráttartækis, ef vagninn er ekki búinn hemlum (reglugerð nr 107/1988, 447/1990 og 203/1991). Í sérákvæðum er varða dráttarvélar (reglugerð nr 51/1964 með síðari breytingum) kemur fram að eigi má draga tengi- eða festivagn nema a.m.k. fimmti hluti af heildarþyngd beggja ökutækja komi á drifhjól. Ef vagnar eru ekki með hemlabúnaði má heildarþyngd vagns ekki vera meiri en tvöföld heildarþyngd dráttarvélar. Ef heildarþyngd tengi- eða festivagns er meiri en heildarþyngd dráttarvélar má ekki aka hraðar en 15 km/klst. Þegar tengivagn er búinn hemlum skulu þeir þá annað hvort vera sjálfvirkir eða þannig gerðir að ökumaður geti beitt þeim án þess að beina athyglinni frá akbrautinni. Þegar dráttarvél með tengivagni er notuð á opinberum vegum gilda almenn ákvæði um tengivagna. Þyngdarhlutföll með tengibúnaði skulu vera þannig að unnt sé að stýra henni á öruggan hátt og að á stýrishjólum skal hvíla minnst 20% af heildarþunga ækisins.
HLÍFABÚNAÐUR
Þegar dráttarvél knýr vél eða tæki sem hún dregur skal um afltengiásinn vera hlíf að endilöngu. Skal hlífin vera það traust að hún aflagist ekki við allt að 1200 N þunga (um 120 kg). Við framlengingarása skal nota pípuhlíf og hún þannig fest að hún geti ekki snúist með ásnum. Við hverfiliði (hjöruliði) skulu vera hlífar sem að ofan og beggja vegna niður á móts við neðstu hluta liðarins. Drifbúnaður knúinn með reimhjóli skal vera varinn með hlíf þannig að hún sé með öllu innilokuð. Óheimilt er að aka á alfaravegi með vinnuvél tengda á dráttarvél án hlífabúnaðar ef þær eru með útistandandi oddhvassa hluti.
YFIRLIT - ÁLYKTANIR
Frá sjónarhóli notenda á dráttarvélum sem hyggjast kynna sér hvaða lög og reglur gilda um þær m.t.t. búnaðar og öryggisatriða er að finna mjög gott lesefni frá Vinnueftirliti ríkisins "Öryggi við notkun dráttarvéla" frá 1986. Síðan hafa komið til margháttaðar breytingar á "Reglugerð um gerð og búnað ökutækja" nú síðast í nóvember 2000. Í henni er vísað til fjölmargra EBE tilskipana sem ekki eru allar aðgengilegar á íslensku. Því getur reynst torvelt að ná yfirsýn yfir efnið. Nokkuð kemur á óvart í þeim tilskipunum hvað sum atriði sem virðast í fljótu bragði léttvæg fá mikla umfjöllun á meðan önnur mikilvægari fá litla umfjöllun.
Við yfirlestur á reglugerðum virðist nauðsynlegt að skerpa á skilgreiningum á milli dráttarvéla og vinnuvéla. Reyndar má velta hinni hliðinni upp og spyrja hver sé eðlismunur á þessum vélaflokkum. Heitið dráttarvél er þýðing á erlenda heitinu traktor (eða tractor), sem er stytting á enska heitinu "traction engine". Erlendis er víðast greinarmunur á "landbúnaðardráttarvélum" eða "Agricutural and forestry tractors" og vinnuvélum til annarra nota. Í íslenskum lögum og reglugerðum er þessi munur mjög óljós og jafnvel ruglandi. Í áðurnefndri reglugerð er dráttarvél ekki skilgreind sem landbúnaðartæki. Hins vegar hafa nær allar EES reglur tilvísun í EBE tilskipanir, en þar er til staðar tilvísun til landbúnaðarstarfa.
Enn óljósara verður þetta samhengi í íslenskum reglugerðum þegar kemur að ökurétt-indum dráttarvéla. Það sést augljóslega m.a. þar sem segir að ekki þurfi ökuskírteini til að stjórna dráttarvél við landbúnaðarstörf utan alfaravegar enda ökumaður fullra 13 ára. Ennfremur kemur fram að þeir sem hafa ökuréttindi í B-flokki öðlist réttindi til að stjórna dráttarvél að því er virðist án nokkurra takmarkana.
Óbeint má álykta að reglugerðasmiðir hafi haft í huga eldri gerðir dráttarvéla sem oft eru um 1,5-2,0 tonn að þyngd, 20-40 hestöfl með einföld stjórntæki og hámarkshraða um 20 km/klst. Þær dráttarvélar sem bændur kaupa nú til dags eru að mestum hluta 3,5-4,5 tonn, oft um 100 hestöfl og hámarkshraði þeirra er gjarnan miðaður við 40 km/klst. Ekki er óalgengt að æki með nútíma dráttarvélum geti verið allt að 10 tonn. Að auki eru stjórntækin mun margbrotnari og alls ekki sjálfgefið að unglingar hafi nokkrar forsendur til að stjórna vélunum, né heldur þeir sem hafa einungis ökuréttindi á fólksbifreiðar. Af framansögðu er því dregin sú ályktun að taka þurfi til endurskoðunar lög og reglugerðir er varða notkun dráttar- og vinnuvéla í landbúnaði og koma þeim í notendavæna framsetningu.
ÞAKKIR
Hér eru færðar fram þakkir til starfsmanna Vinnueftirlits ríkisins í Vesturlandsumdæmi, þeirra Guðjóns Sólmundarsonar og Jóns Friðriks Jónssonar fyrir aðstoð við gagnaöflun og ábendingar við yfirlestur handrits.
HELSTU HEIMILDIR
Árni G. Eylands, 1950. Búvélar og ræktun. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík, 475 s.
Kofoed, S. Sonne, 1961. Forbrændingsmotorer og Jordbrugstraktorer. De studerendes Råd. Den kgl. Veterinær- og Landbohöjskole, København, 382 s.
Reglugerð um dráttarvélar og hlífabúnað við aflflutning frá þeim, nr 153, 10. mars 1986.
Reglugerð um ökuskírteini. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið, 11. ágúst 1997.
Reglugerð um skráningu ökutækja, nr 643, 20. nóvember 1997 (með síðari breytingum).
Reglugerð um gerð og búnað ökutækja. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið, 29. nóvember 2000.
Reglur um vélar og tæknilegan búnað, nr 761, 12. október 2001.
Reglugerð um breytingu á reglugerð um gerð og búnað ökutækja, nr 915, 12. október 2001.
Ýmsar tilskipanir framkvæmdastjórnar EBE varðandi dráttarvélar. (Alls um 68). |
|
|