|
|
Prófanir á stjörnumúgavélum
Niðurstöður úr búvélaprófunum – leiðbeiningar um notkun
Stjörnumúgavélar í þeirri útfærslu sem þær eru nú á tímum komu fyrst til prófunar hjá bútæknideild Rannsóknastofnunar landbúnaðarins árið 1980. Þær hafa náð mikilli útbreiðslu og eru nú ásamt hjólmúgavélum allsráðandi við múgun heys en einnig eru þær í nokkrum mæli notaðar til að velta við múgum við þurrkun heysins. Við eftirfarandi samantekt efnis um múgavélar er að mestu stuðst við niðurstöður úr búvélaprófunum Bútæknideildar Rala.
Múgavélarnar eru eins og nafnið bendir til ætlaðar til að taka saman hey úr flekk og mynda múga þannig að auðvelt sé að nema heyið upp með tækjum sem eru með sópvindu svo sem bindivélar og heyhleðsluvagnar. Vélarnar eru með svonefndar stjörnur sem á eru armar með tindum sem nema heyið upp úr flekknum og færa það til hliðar og mynda þannig múga. Þær eru ýmist tengdar á þrítengi dráttarvéla eða dragtengdar
Almenn lýsing á uppbyggingu vélanna.
Stjörnumúgavélar eru ýmist lyftutengdar eða dragtengdar eins og áður sagði og drifnar frá aflúttaki dráttarvélar. Eftirfarandi lýsing tekur mið af lyftutengdum vélum en öll atriði sem tengjast vinnslu vélanna eru í grundvallaratriðum þau sömu á báðum gerðum. Á vélunum eru burðarrammar til tengingar við dráttarvél oft með bæði 22 og 28 mm tengitöppum. Burðarbiti er tengdur á beislisramma vélarinnar með lið sem leyfir oft allt að 20* beygju til hvorrar handar. Hinn endi bitans er áfastur burðarbita stjörnunnar. Driföxullinn er í röri neðan við burðarbitann milli drifskafts og drifs.
Í vinnu hvílir vélin á loftfylltum gúmmíhjólbörðum. Þeir geta verið mismargir eftir gerð og útfærslu vélarinnar. Í sumum tilfellum er að ræða veltiöxull með fjórum hjólum en í öðrum tilvikum þrjú hjól sem innbyrðis mynda þríhyrning þar sem fremsta hjólið er haft svo nálægt hringferli tinda sem kostur er. Það hefur þá frjálsan snúning um lóðréttan ás. Tindaarmar eru 10-12 úr járnröri eða fletjárn að tilsvarandi styrkleika. Á ytri enda þeirra eru oftast 4 tindagafflar með 2 tindum hver. Þeir eru yfirleitt um og yfir 500 mm langir. Á tindunum eru 3-4 vafningar sem mynda gorm til fjöðrunar. Tindaarmarnir eru festir utan á drifhúsið. Inni í húsinu er búnaður sem veldur því að armarnir snúast þannig að tindarnir aftan á stjörnunni eru lágréttir en framan við miðju ferils vísa þeir niður.
Stjarnan snýst yfirleitt rangsælis. Armarnir raka þá fram hægra megin og til vinstri framan við stjörnuna, og er því ekið rangsælis á spildum við rakstur. Þeir sópa heyinu að múgspjaldi sem er vinstra megin við stjörnuna í stillanlegri fjarlægð. Það er að jafnaði úr styrktum plastdúk sem festur er neðan á járnbita. Hæð stjörnunnar frá jörðu er stillt með sveif sem oftast er framan á vélunum. Á lyftutengdum vélum ræðst halli stjörnunnar af lengd yfirtengis og hæðarstillingu hjóla. Hlífðarbogi umlykur vélarnar að framan og til hliðanna. Vartengslum er að jafnaði komið fyrir á drifskafti.
Vinnugæði. Hæfni múgavéla til raksturs er metin eftir dreifarmagni í rakstrarfari með því að raka upp dreif með þéttfingraðri hrífu, heyið vegið og rakastig þess ákvarðað. Dreifarmagn hverju sinni er háð ökuhraða, rakastigi og gerð heysins, sléttleika landsins, vindhraða og fleiri þáttum. Mælingarnar eru oftast gerðar við ökuhraðann 5-15 km/klst. Snúningshraði aflúttaks er að jafnaði 540 sn./mín eða eftir því sem framleiðandi gefur upp sem hámark. Við nýrri gerðir múgavéla er gerð krafa um að dreif í rakstrarfari fari ekki að ráði yfir 100 kg þurrefnis á ha. Eftirfarandi tafla og línurit (Tafla 1 og mynd 1) sýna dæmigerðar niðurstöður mælinga sem gerðar voru við algengar aðstæður þ.e. á misvel sléttu landi, við breytilegt þurrkstig heysins bæði á fyrri og og við seinni slátt.
Við bestu aðstæður getur raksturinn orðið mjög hreinn og er þá dreifarmagnið aðeins um 20 -30 kg þe/ha. Við erfið skilyrði þ.e. blautu og þvældu heyi og smágerðu verða rakstargæðið oft mun lakari. Til að ná sem bestum vinnugæðum við rakstur er raknánd tinda stillt á landhjólum þannig að tindarnir ganga nokkuð niður í svörðinn án þess þó að sjáanlegt sé upprif úr sverðinum á túninu eftir raksturinn.
Mynd 1. Dæmi um samband ökuhraða og dreifar í rakstrarfari.
Æskilegt er að ferill tindaarma sé því sem næst lágréttur en honum má þó halla aðeins fram á við. Hallinn er stilltur á yfirtengi dráttarvélarinnar. Múgavélarnar raka eins og áður sagði heyinu til vinstri miðað við ökustefnu. Því er ekið rangsælis þegar rakað er inn í flekkinn. Ef vel er staðið að verki eru múgarnir yfirleitt jafnir og vel lagaðir. Við mælingu á vinnslubreidd vélanna er rakstrarfarið mælt en múginn ekki tekinn með eins og gjarnan kemur fram í sölubæklingum en þar á er verulegur munur. Rakstrarfarið er nokkuð breytileg eftir heygerð og túnsverði. Hafa má áhrif á breidd múgans með stillingu á múgspjaldi, heymagni og snúningshraða stjörnu. Við rakstur er yfirleitt ekki nauðsynlegt að láta vélarnar snúast við staðlaðan tengidrifshraða (540 sn./mín.) heldur dregið úr honum, oft 30-40% til að hlífa sverðinum, vélinni og draga úr molnun heysins einkum þegar það fer að þorna. Á mörgum vélum er stillanlegur búnaðurinn sem stjórnar því hvar á hringferlinum tindar lyftast frá grassverði og falla aftur niður. Þær stillingar koma aðallega að notum þegar unnið er með ólíkar heygerðir.
Tafla 1. Algengar niðurstöður mælinga á dreif, kg þe./ha
Afköst og aflþörf.
Val á ökuhraða við múgun er háð grófleika heysins, rakastigi þess, sléttleika lands o.fl. atriðum. Að jafnaði er hann hæfilegur um 8-12 km/klst. Algeng afköst eru því um 0,8 ha/klst á hvern meter vinnslubreiddar. Á stórum sléttum túnspildum nást meiri afköst, eða allt að 1,0 ha/klst/m. Ekki liggja fyrir skipulegar mælingar á snúningsvægi tengidrifs vélanna við múgun en lauslegar kannanir benda til þess að tengidrifsaflið sé um 3 hö á hvern meter í rakstrarfari. Mótoraflið er að jafnaði nægilegt á öllum vélum tengdum á þrítengi en á öllum stærri vélum verður að þyngja dráttarvélina nokkuð að framan til að stjórna henni af öryggi og til að uppfylla reglugerðarákvæði þar að lútandi. Þá má reikna með að á veikum sverði spori dráttarvélin nokkuð með múgavélina í flutningsstöðu en það er eðlilega háð hjólbarðastærðum.. Með vélar tengdar á þrítengi má því almennt segja að ekki er ráðlegt að nota dráttarvélar (afturdrif) sem eru minni en um 45 kW (um 60 hö) til að geta stjórnað þeim af öryggi.
Notkun og viðhald.
Fremur fljótlegt er að tengja múgavélar við dráttarvél. Eins og fram kemur í lýsingu á þrítengivélum er burðarbiti tengdur beislisramma vélarinnar með lið sem leyfir allt að 20* beygju til hvorrar handar. Þær fylgja því dráttarvélinni sem dragtengdar væru að því marki sem sveifluliður leyfir. Bugður á múgunum verða því ekki eins krappar og þegar vélar eru stíftengdar við dráttarvélina. Rétt er að læsa sveifluliðnum í flutningi milli staða. Ef veltiöxulbúnaður er á vélunum eða svokallað nefhjól leiðir það til þess vélarnar fylgja betur ójöfnum landsins en ella væri, einkum ef hjólin eru eins nálægt tindaferlinum og kostur er. Raknánd tinda skal stilla þannig að tindar nemi við grassvörðinn á rakstarsviði. Hún er stillt með því að hækka eða lækka stillingu burðarhjóla en á þeim er skrúfstillt þreplaus stilling innan víðra marka. Lengd yfirtengis skal vera þannig í vinnslustöðu að stjörnuarmar vélarinnar séu sem næst samsíða grassverðinum en þó aðeins hærra frá jörðu aftast á ferlinum.
Á flestum vélum er með fljótlegum hætti unnt að losa stjörnuarmana úr festingum sínum og raða þeim í geymslustand ofan á þær. Við það minnkar breidd vélarinnar til muna sem getur verið nauðsynlegt við akstur á vegum og einnig minnkar rýmisþörf vélarinnar verulega við geymslu. Ennfremur er hægt að lyfta öryggisbogum í lóðrétta stöðu og þar með múgspjaldi til að minnka breidd vélarinnar í flutningi. Þungamiðja vélanna sem tengdar eru á þrítengi er oft um 1,5 m fyrir aftan tengitappa. Sem dæmi má nefna athuganir sem gerðar voru á vél sem vegur rúm 500 kg. Kannað var hve mikið hún rýrir framþunga dráttarvélar þegar hún er í flutningsstöðu. Notuð var aldrifs 52 kW (70 hö) dráttarvél af algengri gerð og reyndist múgavélin rýra framþunga dráttarvélarinnar um 580 kg. Tölurnar benda til þess að einsdrifs dráttarvélar í þessum stærðarflokki þurfi að þyngja um 2-300 kg til að uppfylla ákvæði reglugerða um þungahlutföll milli fram- og afturáss. Að öðru leyti varðandi notkun og hirðingu vélanna skal fara vandlega yfir handbækur m.a. til að staðsetja alla smurstaði og smyrja þá reglulega
Yfirlit og áhersluatriði
1. Tenging við dráttarvél. Gætið þess að drifskaftið sé af réttri lengd og öryggistengslin séu virk. Tengitappar á beisli í vinnslu eiga að vera í þeirri hæð sem framleiðandi mælir með. Hliðarstífur eiga að vera í fastri stöðu. Ef notuð eru vökvatengi við dráttarvél verður að sjá til þess að óhreinindi komist ekki í kerfi dráttarvélar við tengingu. Það getur valdið ómældu tjóni einkum á vökaskiptum dráttarvélum.
2. Múgun. Grunnstilling vélanna. Mjög mikilvægt er að jarðnánd tinda í vinnslu sé hæfileg. Með því er átt við að tindarnir nemi heyið upp eins vel og kostur er án þess að valda skaða á grassverðinum. Jarðnándin er stillt með hæðarstillingu á hjólum vélarinnar. Önnur mikilvæg stilling stjörnumúgavéla er að hringferill tinda sé sem næst láréttur en halli þó örlítið fram á við. Á lyftutengdum vélum er hún stillt með lengd yfirtengis. Ef notað er vökvayfirtengi þarf að fylgjast vel með að það breyti sér ekki í vinnslu. Að jafnaði er gert ráð fyrir stöðluðum tengidrifshraða (540 sn/mín). Hraði sem er umfram það getur valdið skemmdum á múgavélunum. Ráðlegt er að draga heldur úr snúningshraða þegar heyið tekur að þorna til að draga úr molnun heysins og þurrefnistapi. Mesti ráðlagður ökuhraði er 8-12 km/klst.
3. Lögun múga. Mikilvægt er að vanda múgunina svo sem kostur er, því það hefur bein áhrif á afköst við hirðingu. Skipuleggja þarf fyrirfram á hverri spildu staðsetningu múga einkum ef þær eru óreglulega lagaðar. Það þarf að gera með hliðsjón af því tæki sem tekur múgana upp þannig að sem minnstur tími fari í tómakeyrslur. Þá þarf þykkt múganna að henta sópvindunni þegar kemur að mötun heysins m.a. með stillingu á múgspjaldi. Misþykkir múgar með föstum ”hnútum” geta valdið stíflun við mötun sem er tímafrekt að losa.
4. Önnur atriði. Fara skal vandlega yfir leiðbeiningabækur áður en vélin er tekin í notkun ekki síst með tilliti til öryggisbúnaðar og staðsetningu smurnippla. Við val á tindum þegar kemur að endurnýjun er rétt að hafa í huga að þeir fást af ólíkum gerðum hvað snertir fjöðrun og þar með líklega endingu. Þegar beygt er með aflúttakið undir fullu álagi getur komið fram titringur í drifbúnaði og valdið óhóflegu álagi. Komast má að mestu hjá þessu með því að vera með tvöfaldan hjörulið á drifskafti við dráttarvél annars þarf að minnka snúningshraða eða aftengja drifrásina. Skylt er að vera með öryggisboga framan við vélina. Þegar ekið er á opinberum vegum verður að gæta þess að allar aðvörunarmerkingar standist umferðalög. Þungamiðja múgavéla sem tengdar eru á þrítengi er oft um 1,5 m fyrir aftan tengitappa en það rýrir framþunga dráttarvéla verulaga í flutningsstöðu. Gæta þarf þess að þyngja dráttarvélarnar að framan þannig að þær uppfylli reglugerðarákvæði um þungahlutfall á stýrishjólum.
Bútæknideild Rala, júní 2004.
Grétar Einarsson
|
|
|